Về TRƯƠNG VĨNH KÝ

Về TRƯƠNG VĨNH KÝ
Trong “Trương Vĩnh Ký, 1837-1898” (NXB Tân Việt, Sài Gòn 1958), tác giả Khổng Xuân Thu viết:
“Suốt cuộc đời của Trương vĩnh Ký, ta thường nghe tiên-sinh nhắc đến câu cách-ngôn La-tinh sau đây: Sic vos non vobis (Ở với họ mà không theo họ). Trong bức thư thắm-thiết của tiên-sinh gửi cho một người bạn văn-hóa – bác-sĩ Chavanne – đề ngày tháng 10-1887, Trương-công vẫn còn nhắc lại với tất cả ý-niệm chân thành của mình đối với thời cuộc. Theo dõi cuộc đời của tiên-sinh, nhìn vào những tác-phẩm của tiên-sinh (đủ các loại: khoa-học, ngôn-ngữ, sử-học, thi ca…) chúng ta khó tìm được những khía cạnh tâm tình của tiên-sinh. Nhất là từ khi bước chân vào đường lối chính-trị, kẻ khen, người chê, kẻ trọng, người khinh, tiên-sinh cứ mang thứ mặc-cảm tội-lỗi (complexe de culpabilité) đau-đáu trong lòng mãi. Tiên-sinh giành suốt đoạn đời còn lại để sáng-tác, để miệt-mài nghiên-cứu. 118 tác-phẩm đã được ấn-hành và còn bao nhiêu tác-phẩm biên soạn dở-dang! Và trước khi lìa đời, tiên-sinh vẫn sống với cảnh nghèo-nàn, cơ-cực, bệnh-hoạn mà tâm-tư vẫn khắc-khoải lo âu về công-luận phẩm-bình mai sau”…
Quả thật cụ Trương Vĩnh Ký từng là đề tài gây tranh cãi. Trong “Petrus Ký – Nỗi oan thế kỷ”, có ghi lại một số bài viết chỉ trích cụ Trương tại miền Bắc thập niên 1960 và miền Nam thập niên 1970. Tuy nhiên, dẫu đặt cụ Trương ở lăng kính nào cũng khó có thể phủ nhận ông là một nhà văn hóa khổng lồ. Trí tuệ phi thường và kiến thức dân tộc học lẫn hiểu biết về văn hóa phương Tây của ông khiến người Pháp cũng phải nghiêng mình. Một người từng kết bạn với văn hào Victor Hugo, Émile Littré (triết gia, ngôn ngữ học), Ernest Renan (triết gia, ngôn ngữ học, sử học)…, như Trương Vĩnh Ký, thì sự uyên bác không phải ở mức bình thường. Nhà địa lý học Richard Cortambert đã thuật lại lần gặp Trương Vĩnh Ký:
“… Petrus trở lại đề tài thần học, ông đưa cho tôi xem bản thảo viết tay dày cả ngàn trang, được viết với nét bút cứng cỏi và thành thạo, ông nói với tôi với một vẻ khiêm cung tuyệt vời của một tác giả trẻ mới vô nghề (lúc này Trương Vĩnh Ký mới 26 tuổi – chú thích của MK) – một thứ khiêm tốn chừng mực điểm nhẹ tự trọng – rằng trong việc chuẩn bị chuyến du hành đến một quốc gia có học thuật cao và Công giáo như nước Pháp, ông đã dịch ra tiếng Latin một tác phẩm đã được khởi đầu bằng tiếng Việt. Ông nói thêm là cuốn sách của ông chuyên đề thiên chất của Chúa Giê-su” (sđd, trang 301).
Richard Cortambert kể thêm:
“Được một vị Bộ trưởng của chúng ta triệu mời để hỏi về kiến thức, người An Nam này đã đơn sơ trả lời rằng học thức của ông hạn chế trong khoảng mười ngôn ngữ…
– Ngài đã học mười thứ tiếng! Ngài biết đến mười ngôn ngữ!
Petrus đáp lời:
– Vâng, nhưng tôi không nói được hết.

– Như vậy ông có thể đàm thoại bằng tiếng Latin dễ dàng như tiếng của nước ông chứ?
– Vâng, thực tế cũng dễ dàng như vậy.
Vị bộ trưởng vừa nói tiếp vừa ấn nút chuông:
– Tốt quá! Tôi sẽ giới thiệu ông tức thì với một chuyên gia Latin hạng nhất…
Một khoảng ngắn sau đó, một người đàn ông trạc tuổi năm mươi, dáng người lạnh lùng, mang cà vạt trắng và băng vải đỏ, tiến vào…
Bộ trưởng nói với ông ta:
– Thưa ngài, ngài là nhà Latin học hiếm quý của nước Pháp… Ngài biện luận thông thái với ngôn ngữ của Cicéron còn hơn cả rất nhiều người Pháp viết tiếng mẹ đẻ; tôi xin giới thiệu với ngài một thông ngôn trẻ tuổi người An Nam…
Vị giáo sư thông thái khai mào với một câu của tác giả Verrines mà tôi (tức Richard Cortambert) không thể phủ nhận là thích hợp. Câu văn hòa hợp nhẹ nhàng tròn trịa; các từ phối hợp tuyệt vời và êm ru lỗ tai. Petrus đáp lại với một câu văn rõ ràng, sáng sủa… Nhà thông thái người Pháp tiếp tục đi sâu công trình cùng ý tưởng ông khai triển ra nhưng hơi ngượng ngùng; ông ta thình lình thay đổi đề tài và bị vấp vào cuối câu; ông tìm không ra chữ; rõ là trong đầu ông gặp khó khăn khi phiên dịch tiếng Pháp ra Latin; ông ta ngập ngừng lâu trước khi xong đoạn văn và có vẻ nói quanh co để tránh bị chết đắm.
Viên thông ngôn An Nam thì ngược lại, lời nói càng trôi chảy hơn bao giờ; làm như từng phút từng phút, ông càng được thêm sức mạnh… Câu nói của ông trở nên chính xác, rõ ràng, trong khi đối thủ lạc lõng trong một cấu trúc câu văn mơ hồ và không chính xác. Ngay cả có một lúc, vì tìm không ra chữ, chuyên gia ngôn ngữ Tây phương kia trả lời thật thà bằng tiếng Pháp khi được Petrus hỏi bằng tiếng Latin… (sđd, trang 305)

Khó có thể biết câu chuyện trên là thật hay chỉ là giai thoại nhưng tài năng Trương Vĩnh Ký thì khó có thể bàn cãi. Ở thời mà trí thức Tây học lẫn Nho học còn nhan nhản, chữ tín đối với giới học thuật nặng ngàn cân và việc sử dụng ngôn ngữ khi đánh giá về người khác cũng được cân nhắc từng lời, thế mà, cụ Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố (cũng là một học giả lừng lẫy) đã viết như sau (trong lời tựa cho quyển “Trương Vĩnh Ký – Biên khảo” của tác giả Lê Thanh; NXB Tân Dân, Hà Nội, 1943):
“… Nước ta có đức Trần Hưng Đạo là bậc lập đức, vua Lê Lợi và vua Gia Long là bậc lập công, ông Phan Phù Tiên đời Trần và một vài ông sứ thần nữa là bậc lập ngôn. Vậy thì hạng người làm sách để dạy đời là một hạng trong ba hạng người bất hủ ấy. Ông Trương Vĩnh Ký có thể liệt vào hạng người đó, vì không những Hán học uyên thâm, Pháp học uyên bác, ông còn lại tinh thông về các thứ chữ ở Viễn Đông như chữ Cao Miên, chữ Xiêm, chữ Lào, chữ Ấn Độ; thực là một nhà bác học uẩn súc, nước ta chưa từng có bao giờ… Tôi xem đoạn nào ông Lê Thanh soạn cũng tinh tế lắm… nên tôi dám chắc rằng những người yêu sử nước nhà và yêu văn hóa nước nhà đọc quyển này sẽ được như ý. Cả những bạn thanh niên nữa vì sách này là sách tiểu sử chép những sự nghiệp lừng lẫy của một nhà “lập ngôn bất hủ” của nước ta, một tay cự phách trong văn học đã nổi tiếng là một nhà sư phạm biết treo một bức gương sáng cho ta soi chung” (sđd, trang 361)

Trở lên là vài nhận xét về một người mà đến nay vẫn còn chịu nhiều phán xét, dù “vai trò chính trị” của ông, suy cho cùng, cũng chỉ là một ông thông ngôn. Nếu chỉ vì ông là người Công giáo hay vì mối quan hệ thuần túy tình cảm của ông với một số người Pháp (chủ yếu là giới văn hóa) mà “từ bỏ” toàn bộ sự nghiệp học thuật của ông thì thật là một điều đáng tiếc, không chỉ với cá nhân Trương Vĩnh Ký mà còn cả với thế hệ ngày nay, những người đang cần được hiểu về những danh nhân dân tộc đích thực lẫn cần được kích thích một tinh thần khuyến học để tự mình có thể nhận biết đúng-sai, trong cái thời “lộng giả thành chân” này.

– Một số công trình của cụ Trương (chụp từ “Petrus Ký – Nỗi oan thế kỷ”)
– Một đoạn trong bài “Un Grand Patriot: Petrus-Ky” của Pierre Viellard đăng hồi năm 1947 (sđd, trang 520) – có thể là một trong những lý do khiến quyển sách trở nên “nhạy cảm”
– Link tải một trong những tài liệu được xem là “kinh điển” viết về cụ Trương in tại Sài Gòn năm 1958 (http://tusachtiengviet.com/a262/truong-vinh-ky)